تلاش انسان برای هماهنگی با طبیعت و در امام ماندن مخاطرات آن، او را به دل زمین و صخره‌ها کشانده و سبب پیدایش گونه‌ای از معماری شده است که امروزه آن را معماری دستکند می‌نامند. در باب علل وجودی این‌گونه معماری، سخن‌ها بسیار گفته شده و محققان عوامل مختلفی از جمله عوامل اقلیمی، جاودانی و ماندگاری، دفاعی و امنیتی، آئینی و مذهبی و … برای پیدایش آن ذکر کرده‌اند؛ لکن، فقط تعریف این معماری یعنی معماری که در آن هیچ مصالحی برای تولید فضا استفاده نشده و تنها از طریق ایجاد فضاهای منفی در بستر کوه سنگ خلق می‌شود، مورد اتفاق همگان است. تقابل این گونه معماری با طبیعت بکر پیرامونش و نحوه شکل گیری آن، همواره دارای جذابیت‌هایی است که توجه هر علاقه‌مندی را به خود جلب می‌کند؛ اما به نظر می‌رسد علل وجودی این معماری همچنان مغفول مانده و دارای ابهامات بسیاری است. برای پی بردن به علل وجودی معماری دستکند باید به این سوالات پاسخ داد که: آیا معماری دستکند تنها محدود به محدوده‌ای است که قادر به مدد جستن از معماری متعارف نبوده‌ایم؟ اگر پاسخ منفی است، پس چرا سراغ زیر زمین و دل کوه می‌رویم؟ در صورتی که می‌دانیم بنای دستکند کاری نیرو برتر و پرزحمت‌تر بوده و قوای خلاقانه بیشتری طلب می‌کند. روح زمان در هنگام خلق این آثار چه بوده و آفرینندگان این آثار به چه می‌اندیشده‌اند؟ به نظر می‌رسد که نگاهی پدیدارشناسانه نیاز است که بتواند به ابعاد و زوایای پنهان موضوع نزدیک شده و جنبه‌های جدیدی را از این منظر فرهنگی برای علاقه مندان روشن سازد.

نشریه آسمانه با توجه به رسالتش در معرفی میراث فاخر فرهنگی و معماری این مرزوبوم، در این شماره هرچند محدود و با توجه به مطالعات اندک صورت گرفته در خصوص موضوع، به معرفی کلی معماری دستکند و وجوه مختلف آن جهت شناسایی مخاطبان خود می‌پردازد و امید دارد که این مباحث بتواند مقدمه‌ای بر مطالعه و بررسی هرچه بیشتر در خصوص این میراث ارزشمند معماری در کشورمان باشد.