تجربهای از تدریس در دانشگاه ملی مهارت
درس تحلیل و فناوری روستا 1404
۱. مقدمه: روستا در ایران، بیش از یک سکونتگاه
در ادبیات معاصر ایران، «روستا» فقط یک نقطه روی نقشه یا زیرمجموعهای از تقسیمات کشوری نیست؛ روستا یک جهانِ زیسته است.
جایی که اقتصاد، معماری، landscape، مناسک، روابط اجتماعی و حافظه جمعی، در کنار هم یک «کلِ زنده» را میسازند. در بسیاری از نقاط ایران، هنوز هم روستا محل تداوم سبکهای زندگی، زبانها، گویشها، دانش بومی و فناوریهای سنتی است؛ چیزهایی که در شهرها بهسرعت در حال استحاله و فراموشیاند.
در آموزش معماری، «درس روستا» تلاشی است برای اینکه دانشجو، این کلِ زنده را ببیند و بخواند؛ بهعنوان یک سیستم پیچیده که در آن:
• اقلیم، الگوی استقرار و شکلگیری بافت را تعریف میکند؛
• اقتصاد و معیشت، شکل خانه و سازمان فضایی روستا را تحت تأثیر قرار میدهد؛
• اعتقادات و فرهنگ، الگوی میدان، مسجد، حسینیه، قبرستان و فضاهای جمعی را میسازند؛
• تکنیکهای بومی ساخت، پاسخ روستا به شرایط سخت محیطی هستند.
در سنت آکادمیک معماری ایران، درس «روستا» جایگاه خاصی داشته؛ از طرحهای قدیمی شناخت و تحلیل روستا در دانشگاههای مادر تا مطالعات روستایی بعد از انقلاب، این درس همیشه یکی از نقاط تلاقی معماری، شهرسازی، جامعهشناسی و جغرافیا بوده است.با این حال، در بسیاری از موارد، این درس به چند جلسه تئوری و یک سفر کوتاه تقلیل پیدا کرده و فرصت آموزش عمیقتر از دست رفته است.
در مهرماه ۱۴۰۴، در دانشگاه مهارت ملی، دانشکده مهندسی معماری، متناسب با تخصص آکادمیکام در حوزه معماری و مرمت ابنیه و بافتهای تاریخی، تدریس درس «تحلیل روستا و فناوری محیط» را بر عهده گرفتم. در این درس تلاش کردم تجربه میدانی، پژوهش مکتوب، مستندسازی تصویری و تحلیل معماری را در یک فرایند منسجم با هم ترکیب کنم؛ تا روستا آزمایشگاه زنده یادگیری برای دانشجویان شود.
________________________________________
۲. چرا درس تحلیل و فناوری روستا برای من یک درس کلیدی است؟
برای من، «تحلیل روستا و فناوری محیط» یک درس سادهی واحدمحور نیست؛ یک نقطه اتصال است میان تمام حوزههایی که سالها در آنها کار کردهام:
معماری، مرمت، عکاسی، مستندسازی و پژوهش میدانی.
چند دلیل اصلی که باعث شده این درس را بهعنوان یکی از دروس اصلی کارم انتخاب کنم:
1. روستا بهعنوان بانک زنده دانش بومی
آنچه در معماری تاریخی و مرمت میجوییم – از نسبتها و تناسبات تا منطق سازهای و مصالح – در بسیاری از روستاها هنوز در حال زیست است. روستا برای من آزمایشگاه زنده است.
این درس به دانشجو امکان میدهد این دانش را نه در کتاب، که در متن زندگی واقعی ببیند.
2. ترکیب سه مهارت: دیدن، ثبت کردن، تحلیل کردن
معماری بدون توانایی دیدن (مشاهده دقیق)، ثبت کردن (نقشه، عکس، ویدیو، متن) و تحلیل (فهم لایههای پنهان) ناقص است.
درس روستا فرصتی است که این سه مهارت در کنار هم تمرین شوند؛ از قدم زدن در یک گذر خاکی تا تبدیل آن تجربه به نقشه، گزارش، فیلم و طرح.
3. نقطه تلاقی معماری و انسانمحوری
روستا جایی است که در آن، اگر انسان و شیوه زیست او را نبینی، معماری را هم درست نخواهی دید. برای همین، این درس به دانشجو یاد میدهد که بهجای شروع از فرم، از زندگی شروع کند.
4. امکان تجربه یک پروژه کامل از صفر تا صد
از انتخاب روستا، اخذ اسناد، سفر، عکاسی، مصاحبه، برداشت، نقشهبرداری، نوشتن گزارش، تدوین مستند، تا ارائه نهایی.
بسیاری از دروس معماری چنین فرایندی را بهصورت یکجا تمرین نمیدهند؛ اما در این درس، دانشجو با یک چرخه کامل مواجه میشود.
5. امکان مولف بودن مدرس
این درس برای من فرصتی بود برای طراحی و آزمون یک متد آموزشی که مبتنی بر پژوهش میدانی، مستندسازی چندرسانهای و کرکسیون جمعی است. متدی که بتواند بهعنوان یک «ساختار قابل تکثیر» به سایر مدرسین هم پیشنهاد شود.
گام سوم: ارائه کلاسی و تدوین محتوا
پس از سفر و برداشتهای میدانی، وارد فاز بازخوانی و ساختن محتوا شدیم.
۱. ارائههای کلاسی
هر گروه، روایت اولیه خود از روستا را در کلاس ارائه کرد.
هدف این بخش:
- تمرین مهارت ارائه کلامی؛
- آزمایش خوانش اولیه گروه از دادههای میدانی؛
- ایجاد گفتوگو و نقد جمعی.
در پروژههای این درس، تحلیلها فقط محدود به معماری نبود؛
بلکه ابعاد تاریخی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و گردشگری نیز وارد بحث شد.
۲. ترسیم نقشههای پایه
هر گروه موظف به نقشهبرداری حداقل دو تا سه اثر از روستا بود؛
حداقل یک خانه و در کنار آن میتوانست شامل یکی از موارد زیر باشد:
- مقبره، کبوترخانه، مسجد تاریخی
- گذر تاریخی، میدان یا فضای جمعی
- الگوهای سکونتی و ساختار شکلگیری و توسعه روستا
نقشهها در قالب پلان، نما، برش و در مواردی دیتیل، در کلاس کرکسیون میشدند.
۳. تدوین گزارش مکتوب بر اساس الگوی روش تحقیق
در این بخش، دانشجویان موظف شدند گزارش خود را در قالب یک متن ساختارمند، شامل فصلهای مشخص (از شناخت تا آسیبشناسی و ارائه طرح) تدوین کنند.
این مرحله چند هدف مهم داشت:
- تقویت مهارت نوشتاری بهعنوان یکی از مهمترین مهارتهای حرفهای؛
- تمرین نگاه همهجانبه به یک اثر و یک بافت؛
- آشنایی با زبان پژوهشی و اصول نگارش علمی-حرفهای؛
- فهم ارتباط بین مشاهده میدانی، داده، تحلیل و نتیجهگیری.
کرکسیونها بهصورت جمعی انجام میشد؛
گروهی بودن این فرآیند، برای سایر دانشجویان هم انگیزه و یادگیری غیرمستقیم ایجاد میکرد و باعث میشد هر گروه از تجربیات دیگران هم استفاده کند.
گام چهارم: ارائه پیشنهادات، طرح و ارائه نهایی
در آخرین گام، بحث از سطح «شناخت» فراتر رفت و به «پیشنهاد و مداخله» رسید.
۱. ارائه طرح برای روستا
هر گروه، متناسب با وضعیت پویا و مسائل خاص روستای خود، موظف به ارائه یک یا چند پیشنهاد بود؛
پیشنهادها میتوانست در حوزههای:
- بهسازی و مرمت بافت
- تقویت گردشگری مسئولانه
- فعالسازی فضاهای متروک
- بهبود کیفیت فضاهای جمعی
- یا راهکارهایی مبتنی بر دانش بومی و ظرفیتهای محلی
باشد. مهم این بود که دانشجو یاد بگیرد از تحلیل، به طرح برسد.
۲. کرکسیون مستندهای ویدیویی
مستندهای بلند و تیزرهای کوتاه هر گروه، از نظر:
- ساختار روایی
- تدوین
- ترکیببندی قاب
- استفاده از صدا و متن
بررسی و اصلاح شدند. این بخش، پیوند مستقیم میان عکاسی/فیلمسازی و معماری ایجاد کرد.
۳. کرکسیون ارائه کلامی و پاورپوینت
نحوه انتخاب تصاویر، چینش اسلایدها، روایت داستانی و مدیریت زمان ارائه (در بازه ۱۵ دقیقهای) تمرین شد؛
تا دانشجو بتواند از پروژه خود دفاع کند، نه فقط آن را نمایش دهد.
آزمون و ژوژمان نهایی
در این درس، امتحان مکتوب بهدلیل اختیاری بودن، حذف شد.
بهجای آن، تمرکز بر فرآیند و محصول پروژه بود.
ژوژمان که قرار بود بهصورت حضوری و گروهی در سالن آمفیتئاتر برگزار شود،
بهدلیل شرایط کشور بهطور کامل به فضای مجازی منتقل شد.
با وجود محدودیتها، تلاش شد کیفیت خروجیها حفظ شود.
۴. هدف از تدریس این درس
اگر بخواهم هدف این درس را در چند جمله خلاصه کنم:
آشنا کردن دانشجو با روستا بهعنوان یک سیستم زنده، نه یک موضوع حاشیهای در معماری؛
آموزش مهارتهای میدانی (مشاهده، مصاحبه، برداشت، عکاسی، فیلم، نوشتن) در کنار مهارتهای فنی (نقشهکشی، تحلیل، ارائه)؛
پیوند دادن معماری، مرمت، انسانشناسی و مستندسازی در یک بستر واقعی؛
توسعه دانشجویی که بتواند روستا را بخواند، مستند کند و برای آن فکر کند.
.
در نهایت، هر گروه موظف بود موارد زیر را ارائه کند:
- گزارش شناخت، آسیبشناسی و طرح در قالب Word و PDF (شامل حدود ۱۰ تا ۱۲ فصل)
- پاورپوینت (فایل خلاصهی قابل ارائه در ۱۵ دقیقه)
- مستند بلند افقی و تیزر کوتاه عمودی
- شیتها (تعداد اختیاری، در قطع ۷۰×۱۰۰)
- آلبوم نقشههای برداشتشده با فرمت مشخص (فایلهای اتوکد + آلبوم PDF در قطع A3)
- برداشتهای میدانی خام (کروکیها، عکسها، ویدیوها و …)
- سنجش آفلاین و انفرادی: بهعنوان جایگزین ارائه حضوری، هر دانشجو موظف بود یک ویدیو کوتاه از «توصیف مفهوم خانه» ضبط و ارسال کند.
- اختیاری: تصاویر و اسکیسها برای شرکت در مسابقه عکس و اسکیس روستا در دانشکده.
این ساختار، دانشجو را در مقام یک «پژوهشگر-مستندساز-طراح» قرار میداد، نه صرفاً یک تولیدکننده نقشه.
۵. معرفی پروژهها
در این پروژه، دانشجویان علاوه بر بررسی متون و اسناد پایه، با حضور در محل روستا به برداشت میدانی از ساختار کالبدی، الگوهای سکونت، نحوه استقرار بناها و شبکه معابر پرداختند.
تحلیل آنها شامل بررسی:
- رابطه بافت با شیب، اقلیم و جهات اصلی
- نوع مصالح و فناوریهای بومی ساخت
- سازمان فضایی خانههای روستایی و حیاط
- فضاهای جمعی و نقش آنها در زندگی روزمره
- ظرفیتها و چالشهای روستا در زمینههای فرهنگی، اقتصادی و گردشگری
خروجی نهایی شامل نقشههای پایه برداشتشده، نقشههای تحلیلی، گزارش مکتوب (۱۰ تا ۱۲ فصل)، شیتهای گرافیکی، مستند بلند، تیزر کوتاه و آلبوم عکس و نقشه بود.
اول) تحلیل روستای رباط قالقان؛ گلپایگان؛ اصفهان
دانشجویان: زهرا رباطی، مهدیه اسماعیلی، حانیه احمدپور، سوگند ابراهیمی، فاطمه آقامحمدی
دوم) تحلیل روستای الولک؛ قزوین
دانشجویان: حدیث الماسی، سارا حیدری، پریسا حیدری، مبینا رفعت، ریحانه صادقی، مبینا نصیری
سوم) تحلیل روستای خاوه؛ ورامین؛ تهران
دانشجویان: فاطمه ابراهیم نژاد، فاطمه رضوی، صبا سلیمی، نازنین روستایی، نجمه صادقی، فاطمه حسنی
چهارم) تحلیل روستای بیابانک؛ سمنان
دانشجویان: ریحانه امامیان، شقایق ذولفقاری، منا دهقانی، آفرین هدایتی، مریم میرکاظمی
پنجم) تحلیل روستای ناتر؛ مازندران
دانشجویان: پرستو جلیلی، ساحل پارسا نژاد، مائده بخشی، آیلین بیات
ششم) تحلیل روستای وانشان؛ اصفهان
دانشجویان: رقیه فتحی، فاطمه ولیجونی، نگین علیزاده، فاطمه حنیفه، فائزه شجاعی
هفتم) تحلیل روستای لفمجان؛ گیلان
دانشجویان: هلیا میرباقری، بهاره میرزا حسینی، فاطمه حقیقی، نرگس فعالی، مریم هوشمند
