تجربهای از تدریس در دانشگاه ملی مهارت
درس برداشت از بناهای تاریخی 1404
۱. مقدمه
در کنار تجربهی تدریس درس «تحلیل روستا و فناوری محیط»، در نیمسال اول سال ۱۴۰۴ در دانشگاه ملی مهارت، درس «برداشت از بناهای تاریخی» را نیز در دانشکده مهندسی معماری بر عهده داشتم.
این درس از اساسیترین واحدهای آموزشی برای دانشجویان علاقهمند به حوزهی مرمت و مطالعات معماری ایرانی است؛ چرا که درک عمیق از فضاهای تاریخی، نیازمند «دیدن»، «اندازهگیری»، «نوشتن» و «تحلیل کردن» است.
هدف از این درس، تربیت نگاهی پژوهشگرانه و دقیق نسبت به آثار تاریخی و گشودن چشم دانشجو به لایههای پنهان درون یک بناست؛ لایههایی که در هیچ عکس یا نقشهای بهتنهایی دیده نمیشوند.
۲. هدف از تدریس درس برداشت از بناهای تاریخی
در سالهای اخیر، برداشت از بناهای تاریخی در بسیاری از دورههای معماری، صرفاً به مهارت فنی ترسیم و اندازهگیری تقلیل یافته است، اما هدف من از تدریس این درس، عبور از این سطح و رسیدن به «فهم زیسته» از میراث معماری بود.
اهداف کلیدی در طراحی این درس عبارت بودند از:
- آفرینش دیدن تحلیلی: آموزش دانشجو برای نگاه کردن به بنا نه بهعنوان حجم، بلکه بهعنوان متن تاریخی که نیاز به خواندهشدن دارد.
- تسلط بر استانداردها و روشهای برداشت علمی: آشنایی با ابزار، تکنیک، و قالبهای استاندارد تهیه پلان، نما، برش و گزارش.
- ترکیب مشاهده و گفتوگو: جذب اطلاعات از طریق مصاحبه، گفتوگو با مالکان و متخصصان، و تعامل انسانی با محیط بنا.
- درک تاریخ زنده در کالبد بنا: پی بردن به منطق ساخت، تغییرات و لایههای افزوده در طول زمان.
- تجربه فرآیند پژوهش کامل: از برداشت میدانی تا تدوین گزارش، مستندسازی تصویری و ارائهی تحلیلهای اجتماعی، فرهنگی و فنی.
هدف نهایی این درس، ایجاد توانایی در دانشجو بود که بتواند «بنا را بخواند و بنویسد»؛
یعنی فراتر از اندازهگیری، به فهم تاریخی، زیباشناختی، و انسانی فضا برسد.
۳. رویکرد آموزشی و مراحل تدریس
این درس بهصورت آموزش گامبهگام، گروهی و تجربی طراحی شد. فرآیند یادگیری در سه مرحله شکل گرفت:
گام اول: تئوری و آمادهسازی
در کلاس، ابتدا روشهای برداشت، اصول اندازهگیری، استانداردهای مستندنگاری و نحوه ورود به پروژههای تاریخی مرور شد.
سپس هر گروه، بر اساس علاقه و توانمندی خود، پروژهای را انتخاب کرد. تأکید بر این بود که هر پروژه، با یک مسئله واقعی روبهرو شود و تنها یک تمرین ترسیمی نباشد.
گام دوم: برداشت میدانی
در این مرحله، دانشجویان با حضور در محل بنا، اندازهگیریها، کروکی، عکاسی و مصاحبهها را انجام دادند.
فرآیند برداشت به عنوان «تجربه یادگیری در میدان» تعریف شد؛ جایی که خطا، پرسش، و کشف، بخشی طبیعی از آموزش بودند.
در برخی پروژهها (بهویژه پروژه کنیساهای تهران)، کل کلاس بهصورت جمعی در برداشت شرکت کرد تا نمونهای از همکاری تخصصی حرفهای شکل بگیرد.
گام سوم: بازخوانی و مستندسازی
در پایان، دادههای حاصل از برداشت میدانی تحلیل و بازترسیم شدند.
فرآیند بازترسیم در اتوکد، مستندسازی تصویری، تدوین ویدیوهای مستند و نگارش گزارش علمی بر اساس فصلبندیهای روش تحقیق انجام شد.
کرکسیونهای گروهی منظم، محور یادگیری بود:
هر گروه پروژهاش را ارائه میداد، نقد میکرد و از پیشنهادهای بقیه گروهها برای بهبود ساختار خود استفاده میکرد.
گروه دوم – «تحلیل و برداشت محله نفرآباد تهران»
ماهیت پروژه:
این گروه بهجای تمرکز بر یک بنا، محور مطالعهشان را «محله» انتخاب کرد؛ محلهی نفرآباد، یکی از بخشهای تاریخی تهران که در همسایگی حرم مطهر حضرت عبدالعظیم قرار دارد.
رویکرد:
هدف پروژه، شناخت ساختار محله، آسیبشناسی توسعهی حرم، تحلیل اثرات آن بر حوزه تاریخی اطراف و ارائهی راهکارهای حفاظتی و فرهنگی بود.
مراحل کار:
- برداشت میدانی از بافت محله، مسیرها، عناصر شاخص و بناهای مهم.
- مصاحبه با اهالی محله، کارشناسان میراث فرهنگی و متولیان طرح توسعه.
- تحلیل نسبت فضاهای عمومی، گذرها و خانهها با جریان توسعهی بلندمدت حرم.
- نگارش گزارش با فصلبندی علمی شامل شناخت، تحلیل کالبدی، آسیبشناسی اجتماعی و ارائهی راهکارهای مداخلهی هوشمندانه.
- تدوین مستند تصویری درباره روایت مردم از تغییرات محله.
ویژگی برجسته:
پژوهش نفرآباد نشان داد که برداشت فنی، تنها بخشی از شناخت است؛ و فهم اجتماعی و انسانی فضا، جزئی جدانشدنی از آن است.
دانشجویان: مینو مشایخی، تارا خوشدل، بیتا جهانگرد.
گروه سوم – «خانه مؤتمنالطبا»
ماهیت پروژه:
خانهی مؤتمنالطبا از بناهای ارزشمند دوران قاجار در تهران است؛ با هندسهی پیچیده، تزئینات اصیل و تاریخ خانوادگی ویژه.
این گروه رویکردی مصاحبهمحور و پژوهشی برای شناخت این بنا انتخاب کرد.
رویکرد:
پروژه بر پایهی گفتوگو با متخصصان و صاحبان نظر در حوزهی تاریخ معماری و مرمت شکل گرفت.
دانشجویان سعی کردند در کنار برداشت میدانی، دادههای کیفی از طریق مصاحبه و مستندنگاری ویدئویی جمعآوری کنند و بنای تاریخی را در ساختار اجتماعی و فرهنگی خود تفسیر کنند.
مراحل کار:
- تحقیق مقدماتی و جمعآوری اسناد تاریخی بنا.
- برداشت میدانی دقیق از پلان، نما و جزئیات سازهای.
- ثبت گرافیکی تزئینات و آثار فرسایش و آسیب.
- مصاحبه با متخصصان معماری قاجار، و ضبط گفتوگوها در قالب مستند تحقیقاتی.
- تدوین گزارش براساس روش تحقیق: فصلهای شناخت، آسیبشناسی، تحلیل سازه و پیشنهاد پاسداری از بنا.
ویژگی برجسته:
اتکا بر روش تحقیق و گفتوگوی علمی، پروژه را از سطح برداشت فیزیکی به سطح تحلیل تاریخی ارتقا داد. خروجی آن ترکیبی از مستند بلند، نقشههای دقیق و مقالهی مکتوب علمی بود.
دانشجویان: مریم شیروانی، بهار حاجی محمدرضا، شقایق مشایخی
